PETEK

Tarih 23 Mayıs 2009

PETEK i. (?). Arıcılık. Arıların yavru üret­mek ve bal depo etmek için yaptığı düzgün altıgen ağızlı yuvacıklar topluluğu: Yanıyor güneşte petek I Bütün bal arıda kaldı (C.S. Tarancı). [Bk. ANSiKL.]

Petek gözü, arı­ların balmumundan yaptığı petekleri meyda­na getiren küçük bölmelerin veya odacıkların her biri. (Bk. ANSİKL.)
Kurtçuktu pe­tek gözü, içinde arı yumurtası, kurtçuğu ve­ya nemfi bulunan petek gözü. (Bk. ANSiKL.)
Sunî petek, iki yüzüne kabartmalı olarak, petek gözlerinin dibini teşkil eden altıgenler basılmış balmumu levha. (Bu lev­halar, arıların peteklerini daha çabuk yap­ması amacıyle kovanların içindeki çerçeve­lere yerleştirilir.)
Bazı şeylerin bal peteği­ne benzeyen parçası; Bir petek afyon.
Halk dili. Balçıktan yapılmış tahıl ambarı.
— Anat. Akciğer petekleri, soluk borusu dallarının ucundaki kesecikler. Bk. ANSîKL.
— Fizyol. Petek havası. Bk. ANSÎKL.
— Tekst. Bal peteği kumaş, petek gözü gibi eşkenar dörtgen biçiminde oyuk desenler taşıyan özel armürlü kumaş; daha çok sof­ra örtüleri, peçete v.b. yapımında kullanı­lır.
— Terz. Bal peteği (veya bal fümesi), plile-rin çeşitli yerlerinden tutturulmasıyle yapı­lan bal peteği görünüşünde süsleme.
— ANSiKL. Arıcılık. Petek’in her yüzünde ortalama 4 000-5 000 petek gözü vardır. Pe­tek gözlerinin kesiti düzgün altıgendir; dip­leri, piramit teşkil edecek şekilde üç eşke­nar dörtgenden meydana gelir; eşkenar dörtgenlerin her biri peteğin öbür yüzünde bulunan yan yana üç gözün dibindeki üçte bir parçaya tekabül eder. Normal, yani dik konumdaki her petekte, petek gözleri yatay düzleme paralel değildir; ağızları diplerine göre biraz daha yüksektir.
Petekler genellikle birbirine paraleldir; ka­lınlıkları 3 sm kadardır; büyüklük ve biçim­leri bulunduğu kovan tipine bağlıdır. Çer­çeveli kovanlarda petek levhaları çerçeve büyüklüğündedir; bu yüzden düzgündür ve birbirine benzer; gözleri yumurta, kurtçuk veya nemfle dolu petekler genellikle kova­nın orta bölümünde bulunur. Her iki yanın­da ve üstünde bulunan petekler bal ve bir miktar da çiçektozu depo etmekte kullanılır. (Arıcı bu bal peteklerini toplar, ama arı­lara gelecek bal mevsimine kadar yetecek balı bırakmayı da ihmal etmez.)
• Bir arı kovanı açılıp incelenirse, içinde­ki petek sıralarının çok sayıda petek gö­zü’nden meydana geldiği görülür; küp bi­çiminde ve 30 litre hacminde bir kovanda ortalama 65 000 petek gözü bulunur. Bun­lar yan yana ve iki taraflı olarak sıralan­mıştır.
1. işçi arı gözleri 12-13 mm derinlikte ve 5 mm genişliktedir. Sayıca en kalabalık pe­tek gözleri bunlardır, işçi arı haline gele­cek yumurta, kurtçuk ve nemfler bu göz­lerde bulunur; bal ve çiçektozu da aynı yer­de depolanır.
2. Erkek arı gözleri, 15 mm derinlikte ve 5,5 mm genişliktedir. Erkek arı haline ge­lecek yumurta, kurtçuk ve nemfleri barın­dırmağa ve icabında besinleri depolamağa yarar. Bu iki tip petek gözünün dışında ay­rı olarak arılar, petekler boyunca, dikine çıkıntı halinde, palamut yüksüğü biçiminde ortalama 2 sm boyunda ve 8 mm çapında anaarı gözleri yapar.
Bu işleme iki durumda, yani anaarı oğul çıkarıp kovanı terk edince veya kısır hale gelince başvurulur. Anaarı kısırlaşmca arı topluluğu bir «kurtarma işlemi»ne girişir; özel olarak yapılan ve «kurtarma gözü» adı verilen gözde, bir işçi arıyı özel besinlerle bü­yütüp anaarı haline getirir, içinde arı kurt­çukları bulunan petek gözleri kurtçukların artık besine ihtiyacı kalmayınca, ince ve bombeli bir kapakla örtülür. Bal depo edi­len gözler de bal normal kıvamına gelince aynı şekilde ince, fakat hafifçe içeri çökük bir balmumu kapakla örtülür.
• Kurtçuklu petek gözleri, kovanın ortasın­daki peteklerin üzerinde bulunur. Anaarı önce peteğin orta gözüne yumurtlar ve ke­nara doğru genişleyen daireler şeklinde göz­lere sırasıyle yumurta doldurur. Yumurt­lamadan üç gün sonra kurtçuk iyice büyü­müş olur; hemen hemen bütün gözü kaplar. O zaman gözün ağzı, arıların yaptığı, mum­dan bir kapakla kapanır; bu gözdeki kurt­çuk önce nemf, daha sonra da tam bir bö­cek haline gelir; yeni arı gözün ağzındaki kapağı kemirir ve diğer arılara katılmak üzere dışarı çıkar. Anaannın yeniden yumurt­lamağa başlaması için, işçi arılar gözleri te­mizler; böylece petek tekrar yumurtlanacak hale gelir. Ağzı kapatılmamış gözleri (içi yumurta ve yeni kurtçuk dolu) olan peteğe «açık petek», ağzı kapatılmış gözleri (içi kurtçuk ve nemf dolu) olana «kapalı petek» denir. Kurtçuklu petek gözlerinin durumu anaannın değerini ve an topluluğunun sağ­lığını gösterir. İç içe halkalar halinde dü­zenli olarak kapatılmış veya kapakları açıl­mış kurtçuklu petek gözleri sağlık durumu­nun iyi olduğuna, düzensiz olarak kapatıl­mış veya açılmış olanlar kraliçenin kötü ol­duğuna veya bir hastalığa (yavru hastalığı, zehirlenme v.b.) işarettir. Erkek arılar döllenmiş yumurtadan çıkar. Anaarı ancak sı­cak mevsimde döllenmemiş yumurta yu­murtlar. Erkek arıların yetiştiği petek göz­leri diğerlerine göre daha iridir; bu arılar yirmi dört günde ergin hale gelir.
— Anat. Akciğer petekleri, doğuma kadar tıkız bez şeklinde kümeler halindedir; do­ğum sırasında, yani bebek soluk almağa başlayınca («ilk bağırma») bu kümeler, ara­larında damarlar dolaşan ince çeperli birer kesecik halini alır. Gaz alışverişi, yüzey­lerinin toplamı büyük bir genişliğe varan akciğer peteklerinde olur.
— Fizyol. Petek havası, akciğer peteklerin­de kanla temas halinde bulunan havadır; kişi normal soluduğu zaman bu hava at­mosfer havasından çok farklıdır; bileşimin­de ortalama yüzde 12 oksijen, yüzde 5,5 karbondioksit ve 37° C’ta yüzde 2,1 su bu­harı bulunur. Petek havası derin soluk ver­meyle bile yerinden tamamen atılamaz, nor­mal soluk havası onunla ancak karışır. Bu­na karşılık kuşlarda hava peteklerinde bir­biriyle ağızlaşan kılcal hava boruları bulun­duğundan petek havası tamamen dışarı atı­lır. (LM)

PETEKLENME i. (petek’ten peteklenmek > peteklenme). Jeomorfol. Peteklerin mey­dana gelmesi: Kumtaslarının peteklenmesi. (L)