POİNCARE (Henri)

Tarih 30 Mayıs 2009

POİNCARE (Henri), fransız matematikçisi (Nancy 1854-Paris 1912). 1873′te Ecole Polytechnique’e birincilikle girdi, 1877′de ma­den mühendisi oldu, ertesi yıl Fen aka­demisine ilk çalışmasını sundu ve 1879′da aynı konuyu matematik doktora tezinde işledi. Bunun üzerine mühendisliği bıraktı ve Bayındırlık bakanlığı tarafından, Caen fen fakültesinde matematiksel analiz ders­leri vermekle görevlendirildi (1879), sonra Sorbonne’a öğretim görevlisi olarak çağrıl­dı (1881). Sırasıyle fiziksel ve deneysel me­kanik (1885), matematik fiziği ve ihtimal­ler hesabı (1886), sonra gök mekaniği kür­sülerine getirildi; bunun yanı sıra 1883′ten. 1897′ye kadar Ecole Polytechnique’te ana­liz dersleri okuttu. 1887′de Fen Akademisi Geometri bölümüne kabul edildi, 1893′te Boylamlar dairesine üye oldu, 1908′de Fransız akademisine seçildi ve 1910′da ma­den ocakları genel müfettişliğine tayin edildi. 1889′da, eskiçağdaki bilim ve sanat koruyucularının yolunu tutarak, o güne ka­dar çözülemez gözüyle bakılan üç cisim problemi’ni bütün dünya matematikçileri arasında yarışma konusu yapan İsveç kralı Oskar II’nin koyduğu ödülü, dostu Paul Appell ile birlikte kazandı. Gelmiş geçmiş bütün çağların en büyük bilim dehaların­dan biri sayılan Henri Poincare, özellikle matematik analizle, analitik mekanikle, gök mekaniğiyle, matematik fiziğiyle ve bi­lim felsefesiyle uğraştı.

Hayatını sayı ve uzay bilimine adamış en yüce insan tipini yaşatan Poincare, her şey­den önce bir matematikçi olduğunu bütün dünyaya ispatladı. Kelimenin tam anlamıyle bir mekanikçi, bir fizikçi ve bir astro­nom olmadığı halde, analizi büyük bir us­talık ve yetkinlikle rasyonel mekaniğe, fi­ziğe ve astronomiye uygulayarak bu bilim dallarına büyük ilerlemeler getirmesini bil­di, ününe ün katan en büyük başarıların­dan biri, eliptik fonksiyonlara benzeyen, fakat cebirsel katsayılı çeşitli lineer dife­ransiyel denklemlerin integralini alma im­kânı veren çok önemli bir analitik fonksiyonlar sınıfını bulmasıdır. Poincare bu fonksiyonlara, çalışmalarıyle kendisine ışık tutan alman matematikçisi Lazarus Fuchs’un adını verdi (Fuchs fonksiyonları). Bun­dan sonra, Klein grupları diye adlandırdığı, lineer ornatmalardan kurulmuş en genel süreksiz grupları inceledi. Abel fonksiyon­ları, Abel integrallerinin indirgenmesi ve ikikat integraller üstüne yazdığı pek çok inceleme, Poincare’nin başarılı eserler dizi­sini tamamlar. Aritmetik üstüne, sayıların formlarla gösterilişi, karmaşık sayılar, sü­rekli kesirler ve ikinci dereceden formlar üstüne notları da sayıca hayli kabarıktır. Cebirde, üçüncü dereceden üçlü ve dörtlü formlar, ayrıca sonlu basamaktan deter­minantlar konusunda ilgi çekici inceleme­ler verdi.

Analitik mekanikte en önemli çalışmalarından biri, dönme hareketi ya­pan bir akışkan kütlesinin dengesiyle ilgili­dir, bu incelemeleri sırasında öne sürdüğü teori, sonradan birçok bulutsuda gözlemle­nen biçimlerle doğrulandı, öte yandan, evrenin yaratılışıyle ilgili bü­tün bilgileri çok inandırıcı bir şekilde özetleyen Leçons Sur les Hypotheses Cosmogoniques (Kozmogoni Hipotezleri Üstüne Dersler) [1911] adlı eseri, gök mekaniğine büyük ilerlemeler kazandırdı. Matematik fiziğinde, bu konuyle ilgili bü­tün kısmî türevli denklemleri genel olarak inceledi. Esneklik, ısının yayılması, termomekanik gazların kinetik teorisi, optik ve elektrik üstüne pek çok inceleme yayımladı. Maxwell ve Lorentz teorilerini geliş­tirdikten sonra, elektrik salınımları, Hertz dalgalarının kırınımı ve telsiz telgraf üs­tüne sayısız eserleriyle, bu çok başarılı inceleme dizisini tamamladı, teorik hesaplarıyle, pratik alanda çalışanlara büyük yar­dımlarda bulundu. Son kitaplarında özellik­le La Science et Hypothese (Bilim ve Hipotez) [1902], la Valeur de la Science (Bilimin Değeri) [1906], Science et Methode (Bilim ve Metot) [1909] adlı eserlerinde bilim felsefesine eğilmiştir.

1 500′den faz­la inceleme yazısı bırakan, kendisinden ön­ceki bilginlerin aklına bile gelmemiş prob­lemleri çözen Henri Poincare, rasyonel bi­limlerin bu gerçek dehası, matematik bi­limlerin gelişme yolu üzerinde bir aşama­nın temsilcisidir. (L)