RAKAM

Tarih 23 Haziran 2009

RAKAM i. (ar. rakam). Sayıları göstermeğe yarayan işaretlerin genel adı: Romen rakam­ları. (Bk. ANSiKL. Mat. bölümü.) || Bu işaretlerle yazılan sayı: Bu rakamlar uzayın büyüklüğü hakkında bize bir fikir vermekte­dir. Deprem bölgesinden alınan son rakam­lar. || Miktar, nicelik. // Astronomik rakam, son derece büyük rakam.

— Esk. Yazı yazma. // Hesap bilgisi ve ku­rallarının genel adı. || Rakam dökmek, he­sap etmek, hesaplamak. || Rakam-keş, ra­kam yazan. || Rakam-pezir, rakam haline getirilebilir. || Rakam-zede, yazıya geçiril­miş. || Rakam-zen, yazan.
— Müz. Bk. ANSİKL.
— Psikopatol. Rakam, tanıyamama, aritme­tik işaretlerini ve sayıları tanıyamama has­talığı; bu çeşit hastalar işaret ve sayıları re­sim gibi görür. (Bozukluğun sebebi, artkafa ve yankafa bölgelerindeki lezyonlardır. Çoğu zaman konuşma bozukluklarıyle birlikte gö­rülür.)
— ANSİKL. Mat. Sayıları basit olarak gös­terebilmek: için genellikle kabul edilen sembol niteliğindeki rakam’lara, arap ra­kamları denir; ancak böyle denmesinin se­bebi, bu rakamları bugünkü şekliyle Arap­lardan almış olmamız değil, kullandığımız sayılama sisteminin Araplardan bize geçmiş olmasıdır. Gerçekten de, ilk on rakamın: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,0′ın kaynağı bugüne kadar ortaya atılan en akıllıca hipotezlere rağmen hâlâ gizli kalmıştır. X. yy.da papa Sylvestre II (Gerbert d’Aurillac) tarafından Avrupa’­ya tanıtılan bu rakamlar, bütün avrupa ül­kelerince aynı anda benimsenmemiş ve bü­tün yazı biçimlerine uyabilmesi için şekil­leri çoğu zaman değiştirilmiştir.
ibranîlerde sayılar harflerle gösterilir ve yan yana iki harften sağda bulunanı en bü­yük değeri ifade ederdi. Binler, on binler ve yüz binleri göstermek için de, üstüne iki nokta koyarak yine aynı harfler kullanılırdı. (Bu sayılama sisteminin yandaki kısaltılmış tablosuna bakınız.)
Yunanlılar da buna benzer bir sistem kul­lanıyorlardı; fakat fark olarak, bu sistemde büyük rakamlar küçük rakamların soluna getiriliyordu. Yunanlıların kullandığı başlıca semboller şunlardır:

Bununla birlikte, yunan sisteminde tam bir uyuşma yoktu: on binler çok çeşitli şekil­lerde yazılabiliyor, bazen romen sisteminde­ki gibi büyük harfler kullanılıyordu. İç içe yazılmış harfler çarpmayı gösteriyordu; me­selâ:

olarak kabul ediyorlardı. Romalıların da, bazı büyük harflerden ya­rarlanan kullanışsız bir sayılama sistemi var­dı. Bu sistemin başlıca harfleri şunlardır:

Bugün bile bazı özel durumlarda kullanılan romen sitemi zamanla bir parça değiştiril­miştir ve iki temel ilkeye dayanır: 1. kendin­den daha yüksek veya eşit değerde bir harfin sağma konan her harfin değeri soldakine ek­lenir; 2. kendisinden daha büyük değerdeki bir harfin soluna konan harfin değeri sağ­daki harfin değerinden çıkarılır. Meselâ: 46 = 50 — 10 + 5 + 1=XLVI.

— Müz. Rakamların müzikte birçok görevi vardır. Meselâ ölçüleri, piyano ile telli çalgı­larda da her nota için hangi parmağın kul­lanılması gerektiğini göstermeğe yarar. J. -J. Rousseau’nunki gibi bazı not alama sis­temlerinde de notaların yerine rakam kul­lanılmıştır. Rakam, bundan başka, rakamlı baslarda akort’u, yani armoniyi meydana getiren notaların her birini belirtir.
Parmak işaretlerindeyse, 1 rakamı piyanoda baş parmağı, kemanda da, bu parmak kul­lanılmadığı için, işaret parmağını gösterir. Armonide rakam kullanma daha karmaşık bir iştir ve akort’ları rakamlamağa, yani rakamlı bas kurmağa yaradığı için rakamla-ma adiyle anılır.
♦ Rakamî sıf. Esk. Rakamla ilgili, rakama ait.
♦ Rakamlı sıf. içinde rakam bulunan, ra­kamı olan: Üç rakamlı sayılar. Beş rakamlı sayılar. (LM)