RASTLAŞMA veya RASLAŞMA

Tarih 23 Haziran 2009

RASTLAŞMA veya RASLAŞMA i. (rast­laşmak veya raslaşmak’tan rastlaş-ma ve­ya raslaş-ma).

Rastlaşmak eylemi. || Birbi­rine tesadüf etme. || Aynı yerde karşlaşma, üst üste gelme: Gerçek hürriyetçilikle, top­tan insan öldürmenin ilintisi olabilir mi hiç? Raslaşma dediğimiz maskaralığın sefil oyunlarından biri değil de nedir bu? (Ke­mal Tahir).

— Leng. Aynı cümle veya kuruluşta yer a-lan iki farklı dil unsuru arasındaki bağıntı.
(Bu unsurlar, tek tek morfemler veya mor­fem sınıfları [kategoriler] veya morfem dizi­leri olabilir. Çocuk topa vurdu cümlesinde çocuk, top, vur v.b. morfemler arasında rastlaşma vardır;
bu cümlenin bir örneği ol­duğu geçişli cümlelerde i [isim], fg [geçişli fiil] ve i [isim] arasında rastlaşma söz ko­nusudur.)

— Ansikl. Rastlaşma kavramının tasvirî dilbilimde önemli bir yeri vardır. Unsurlar arasındaki rastlaşmaların düzenliliği bir di­lin yapısını tasvir etmeğe ve özellikle dil unsurları arasındaki çeşitli bağıntı tiplerini tanımlamağa yarar. Meselâ birbirine uyma­ma bağıntısı (paradigma bağıntısı kavramına çek yakındır) hiç bir zaman rastlaşmayacak unsurlar arasındaki bağıntı olarak tanımlanacaktır.

Unsurların kategorileri veya sınıfları arasındaki rastlaşma bağıntıları farklı cümle veya yapıları tanımlamağa ya­rarsa, tek tek rastlaşmalar, çok önemlidir ve Harris bu rastlaşmalar sayesinde dönü­şüm kavramını tanımlar. Bir cümle tipini ele alalım (meselâ İi Fg İz cümlesi); bu tip cümlede herhangi bir fiil morfemiyle rastlaşan herhangi bir isim morfemi bulunmaz: meselâ, çocuk topa vuruyor veya Ahmet kitabı seviyor gramer kurallarına uygun, kitap Ahmet’i seviyor ise uygun değildir; şu halde, tek tek rastlaşmaların (çocuk, top, vur; Ahmet, kitap, sev-) «yapısal bir formülün (İi Fg İz) geçerliliğini sağla­yan değerler» (Harris) olduğu söylenebilir.

Formülleri, tek tek morfemlerin benzer rast­laşmaları tarafından sağlanan iki cümle arasında bir rastlaşma bağıntısı varsa, bu iki cümle tipine «birbirine dönüşebilen cümle­ler» denir; meselâ etken ve edilgen fiilli cüm­leler: kitap Ahmet tarafından seviliyor; topa çocuk tarafından vuruldu (fiili etken cüm­lenin formülünü sağlayan morfemler edilgen fiilli cümlenin de formülünü sağlar). Rast­laşma kavramı Z. S. Harris tarafından ol­duğu kadar j. A. Fodor ve J. J. Katz tara­fından da incelenmiştir. (LM)