RASYONALİZM

Tarih 23 Haziran 2009

RASYONALİZM i. (fr. rasyonalisme’den).
Sadece akla dayanan bir şeyin özelliği. || Vahye dayanan sistemlere karşıt olarak akla dayanan sistem. || Ampirizme karşıt olarak, ilk fikirlerin kavnağını akılda bulan sistem. Eşanl. AKILCILIK.

— Mim. ve Süs. santl. Bir binanın veya bir nesnenin kullanım amacına tam olarak uy­ması gerektiğini ve güzelliğin bu uygunluk­tan doğduğunu ileri süren öğreti. (XX. yy.ın başlarında, «modern üslûp»a bir tepki ola­rak ortaya çıkan ve Charles Plumet, Süe ve Huillard gibi mimarlar tarafından benimse çıkan fonksiyonalizmden, geleneksel malnen rasyonalizm, kendisinden sonra ortaya çıkan fonksiyonalizmden, geleneksel mal­zemeleri kullanmayı engellememesi ve ılımlı bir süsleme sistemini benimsemesi bakı­mından ayrılır.)
— Psikopatol. Marazı rasyonalizm, şizofre­ninin temel özelliğini meydana getiren dü­şünce şekli. Akla aykırı düşüncelere daya­nan marazı rasyonalizm, pratik veya sosyal gerçekten kopmuş ve içine kapanmış bir düşünce sürecidir. (Marazî rasyonalizm, saç­ma akılyürütmelere yol açar, çünkü bunlar somut temelden yoksundur.)
— ANSİKL. Fels. Ampirizme karşıt bir sis­tem olan rasyonalizm’e göre, «neden» ve «cevher» gibi fikirler, «bilginin yönetici il­keleri» diye adlandırılan yargılar, ya doğuş­tan gelir ya da zihin tarafından kurulmuş­tur. Bunlar, sadece deneyin verilerinden türemiş olamaz. Eflatun, Descartes, Leibniz, Kant ve yeni-eleştirici okul, ayrı ayrı bi­çimler içinde, bilgi üzerine rasyonalist bir teori kurmuşlardır.
İradî faaliyetimizin dayandığı ilkelerin akıl­dan türediğini, a priori olduğunu ve faydacı düşüncelerden doğmadığını ileri süren öğ­retiye de ahlâkî rasyonalizm denir. Bu du­rumda, rasyonalizm, hazcılığın ve faydacılı­ğın karşıtıdır. Dînî rasyonalizm ise, imanla ilgili bütün hakikatlerin ölçütü olarak kişi­sel düşüncenin kabul edilmesidr. Bu görüş, iman hakikatlerini, düşünceyle aydınlatılması gereken karanlık duygulara benzetir. Ortaçağdaki fides guaerens intellectum diye adlandırılan ve daha sonra Malebranche felsefesinde ortaya çıkan öğreti bunun bir örneğidir. (Dinî rasyonalizm, mis­tisizmin karşıtıdır.)

Pythagoras ve Leibniz’in estetik akılcılığı ise, her estetik duyguda, açıkça kavranma­mış matematik ilişkiler görür, öte yandan, açık felsefe, rasyonalizm ile ampirizm kar­şıtlığını aşar. (L)