RAZ

Tarih 24 Haziran 2009

RAZ i. (fars. râz). Esk. Sır, gizli tutulan şey: Rükûd-ı sayede açtıkça raz-ı çeşmi-i kamer // Havuzlarında açar deste deste nilü­fer (Ahmed Hâşim).

Kalsın o dîdelerdeki raz-ı emel nihan // Gönlüm diler ki ruh-ı leydi anlaşılmasın (Tevfik Fikret), // Raz-âmiz, esrarlı. || Raz-aşina, bir sırrı bilen. || Raz-ban, sırdaş. || Raz-dan, sırra ortak, dost: Ey şair-i raz-dan-ı mülhem // Ben ra­zına olmasam da mahrem (M. Â. Ersoy).
Raz-dar sır tutan. || Raz-puş, sır gizleyen. || Raz-ı derun, içteki sır. || Raz-ı nihan, saklanmış sır. || ifşa-yı raz, sırrı açığa vur­ma. | Keşf-i raz, sırrı anlama. | Ketm-i raz, sırrı saklama.

— Tasav. Gönülde gizli tutulan düşünce.
— ANSİKL. Tasav. Tasavvuf inançlarına göre Tanrı, insan gönlünde nur (ışık) olarak ortaya çıkar. Kendini Tanrı’ya adayan, onun dışında bir varlık tanımayan kimse bu nur ile görür, başkaları için raz (gizli) olan ne varsa onda açıklık ve seçiklik kazanır. Tanrı sırrına eren, onun nuruyle dolan bir gönül için gizlilik görünüştedir. İçinde bulu­nulan evren, gönül gözüyle göremeyen, yal­nız görünüşle yetinen için raz ülkesidir.

Tan­rı nuruyle bakan kimse için böyle bir du­rum yoktur. Bazı mutasavvıflar, razın, âlemi kaplayan bir perde olduğunu ileri su­retler. Onlara göre veliler (ermişler) bu perdeyi (razı) kaldıranlardır. Âlem, raz (giz­lilik) ile doludur. «İrfan» denen gönül bil­gisini kazananlar bu razîarı derece derece kavrar, sonra, insan için büyük sır (raz) olan Tanrı’ya ulaşırlar. Bazı mutasavvıflar da Kur’an’ın raz perdeleriyle örtülü oldu­ğunu, ondaki kelimelerin birer sembol ni­teliği taşıdığını, hakikatin gizli kaldığını söylerler.

Bunlara göre razın kavranması, insanın bir bütünlük içinde kendisini Tan­rı’ya vermesine, madde dünyasından, duyu­lur varlıklardan yüz çevirmesine bağlıdır. İslâm edebiyatında razla ilgili birçok eser yazıldı, yorumlar yapıldı. Bunlar arasında en önemlisi Mahmud Selüsterî’nin Gülşen-i Raz (Sırrın Gül Bahçesi) adlı eseridir. (M)